Gần 10 tháng từ khi Luật Xử lý vi phạm hành chính có hiệu lực (1-1-2014), tại TP. HCM chưa có người nghiện nào được đưa vào các trung tâm cai nghiện bắt buộc theo con đường tòa án.

Trên cả nước hiện có gần 200.000 người nghiện. Tòa án cấp huyện đang lúng túng. Các địa phương cũng chẳng biết xoay xở sao để đưa người nghiện đi cai nghiện bắt buộc vì hàng loạt “rào cản” trong thủ tục!

Chuyện này không mới, để có cái nhìn toàn cảnh, chúng tôi xin lược lại thực trạng, các vướng mắc và những kiến nghị mới nhất của TP.HCM.

Những con số biết nói

Đưa đi cai nghiện theo phán quyết của tòa án là nhằm đưa việc này vào nề nếp chặt chẽ, tránh tùy tiện lạm quyền, ảnh hưởng quyền lợi của người cai nghiện và gia đình họ. Tuy nhiên, Luật Xử lý vi phạm hành chính và Nghị định 221/2013 của Chính phủ đưa ra nhiều quy định, thủ tục rất phức tạp.

Phát biểu tại kỳ họp Quốc hội (QH) vừa qua, Chánh án TAND Tối Cao Trương Hòa Bình thông tin: Từ đầu năm đến nay, chỉ có trên 200/200.000 người nghiện được đưa vào các trại cai nghiện bắt buộc theo con đường tòa án. “Việc các tòa án thụ lý ít vì đây là biện pháp mang tính cưỡng chế liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân nên việc lập hồ sơ phải chặt chẽ. Tuy nhiên, do chưa có quy định hướng dẫn đầy đủ nên việc xác định người nghiện ma túy, thẩm định hồ sơ còn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc. Ví dụ như yêu cầu của luật mới trước khi lập hồ sơ đưa đối tượng vào cơ sở cai nghiện bắt buộc thì họ phải cai nghiện tại nhà, tại cộng đồng 6-12 tháng. Luật mới có hiệu lực nên hồ sơ đưa vào chưa nhiều. Hơn nữa, nhiều trường hợp người nghiện không có nơi cư trú ổn định nên việc làm hồ sơ càng khó khăn hơn. Đây là những bất cập mà các cơ quan bộ, ngành, tòa án đang gặp phải” - ông Bình nói.

Chỉ riêng ở TP.HCM gần một năm qua, số người nghiện đã tăng thêm 7.000 người, nâng số người nghiện tại TP.HCM lên 19.000 người. Họ nhởn nhơ ở ngoài, lập băng nhóm gây lo ngại cho người dân vì hàng loạt vụ phạm pháp hình sự đặc biệt nghiêm trọng do người nghiện gây ra.

Hàng trăm cảnh sát bao vây bắt giữ Lê Văn Tuấn (nghiện ma túy) cố thủ trong nhà trọ ở phường Tân Thới Hiệp, quận 12, TP.HCM sau khi gây án. Ảnh: X.NGỌC

Hàng loạt vướng mắc

Theo một lãnh đạo Trung tâm Cai nghiện Bố Lá (trực thuộc Sở LĐ-TB&XH TP.HCM), có hàng loạt vướng mắc khi thực hiện Luật Xử lý vi phạm hành chính và nghị định của Chính phủ về vấn đề đưa người nghiện đi cai.

Trước tiên, luật quy định thời hiệu áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc là ba tháng. Tuy nhiên, trình tự thủ tục lập hồ sơ qua đến bốn cơ quan hành chính rất mất thời gian. Trong khi đó, chưa có văn bản hướng dẫn trong từng công đoạn ở từng cơ quan, chưa có biểu mẫu thống nhất nên các cơ quan hành chính chẳng biết xoay xở ra sao.

Kế đến, TP.HCM là nơi nhiều người nghiện tại các địa phương khác đổ về, không có nơi cư trú ổn định. Khi phát hiện, cơ quan chức năng phải giao họ cho tổ chức xã hội quản lý trong thời gian làm thủ tục đưa sang tòa. Tuy nhiên, tổ chức xã hội nào có trách nhiệm này và biện pháp gì để quản lý họ cũng chưa rõ ràng. Chưa hết, luật cũng yêu cầu tổ chức xã hội quản lý người nghiện không nơi cư trú phải có cơ sở vật chất, nhân sự… gần giống cơ sở cai nghiện, trong khi Trung tâm Tiếp nhận đối tượng xã hội Bình Triệu không còn tiếp nhận những đối tượng dạng này nữa. Điều này làm công an, chính quyền không biết ai sẽ quản lý đối tượng nghiện trên và quản cách nào?

Một lãnh đạo tòa án cấp huyện ở TP.HCM cho biết: Ngay cả chuyện xác định đối tượng có nghiện hay không cũng chưa rõ ràng ở chỗ sau khi các y, bác sĩ kết luận đối tượng bị nghiện, liệu họ có quyền khiếu nại kết luận này hay không? Cơ quan nào là người ra kết luận y khoa cuối cùng? Thời gian họ khiếu nại có tính vào thời hiệu ba tháng như luật quy định?

Chưa hết, cơ sở y tế chứng nhận cho người nghiện phải có chứng chỉ riêng của Chính phủ nhưng hiện TP.HCM không có cơ sở y tế nào đạt tiêu chuẩn như quy định của luật…

TP.HCM kiến nghị gỡ vướng

Chủ động gỡ vướng, tháng 4-2014, TAND Tối cao có công văn tạm thời ban hành một số mẫu văn bản cho tòa án các cấp về quyết định áp dụng hoặc không áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc. Tuy nhiên, vẫn chưa có hướng dẫn giải quyết hàng loạt vướng mắc tại UBND cấp xã, cơ sở tiếp nhận ban đầu, nhất là trong việc xác nhận thời gian cai nghiện không thành công…

Tại TP.HCM, báo cáo trong buổi làm việc của Phó Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc chiều 6-10, UBND TP.HCM kiến nghị trung ương cho phép thí điểm áp dụng, giao chức năng quản lý, cắt cơn giải độc, tư vấn tâm lý cho người nghiện ma túy trong khi chờ cơ quan chức năng lập thủ tục, hồ sơ ban hành quyết định đưa người vào cơ sở cai nghiện bắt buộc tại Trung tâm Tiếp nhận đối tượng xã hội Bình Triệu, thay vì giao cho tổ chức xã hội quản lý trong thời gian làm thủ tục như luật quy định.

Theo đó, Bộ Y tế có kế hoạch tập huấn, hướng dẫn cho đội ngũ cán bộ y tế có thẩm quyền xác định tình trạng nghiện và cán bộ thực hiện cắt cơn cho người nghiện ma túy.

UBND TP cũng kiến nghị Bộ Tư pháp, Bộ LĐ-TB&XH, Bộ Y tế đôn đốc, hỗ trợ các địa phương thực hiện áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn cùng với công tác cai nghiện tại gia đình, cộng đồng để làm căn cứ cho việc đưa người nghiện đi cai nghiện bắt buộc.

Các kiến nghị cấp bách trên cũng được các đại biểu QH thảo luận tại phiên thảo luận ngày 21-10 tại kỳ họp QH. Và trong ngày 27-10, Đoàn đại biểu QH TP.HCM đã gửi văn bản kiến nghị chính thức về vấn đề này lên Chủ tịch QH Nguyễn Sinh Hùng và bà Trương Thị Mai, chủ nhiệm Ủy ban Các vấn đề về xã hội.

Cử tri TP.HCM mong rằng các kiến nghị mà họ gửi gắm qua các đại biểu sẽ được QH đồng ý để người dân đỡ bất an.